سخنى دربارهء تاريخ جامع اسلام معمولا وقتى از تاريخ اسلام سخن مىرود سرگذشت اين دين در شبه‌جزيره عربستان در زمان حيات پيغمبر اكرم و سپس تاريخ اعراب مسلمان و مجادلات آنها قصد مىشود . ولى مراد در اين‌جا تنها اين معنى نيست . آنچه در اين‌جا از تاريخ اسلام قصد مىشود ، سرگذشت اين دين در همهء جاهائى است كه در آن‌جاها راه يافته و فراز و نشيبهائى است كه در طول تاريخ به خود ديده و شناخت ملّتهائى است كه به آن گرويده‌اند . اسلام پس از بيرون آمدن از عربستان به سرزمينهاى بسيارى رفته و مردم بىشمارى را با فرهنگها و زبانهاى مختلف دربرگرفته ، و در هر سرزمين و ميان هر ملّت ، سرگذشتى ، و با هر فرهنگ و زبانى ، برخوردى يا آميزشى داشته است . و آنچه امروز به‌نام فرهنگ اسلامى خوانده مىشود مجموعهء دانشها و تجارب فكرى و روحى و فرهنگ و تمدنى است كه بخشى از آن از گذشتگان به مسلمانان رسيده و بخش ديگرى در طىّ قرنهائى كه انديشه و علم در جهان اسلام زنده و زاينده بوده به‌وسيلهء آگاهان و دانشمندانى از ملّتهاى مختلف اسلامى ، با زمينه‌هاى فرهنگى مختلف و زبانهاى متفاوت ، به‌وجود آمده و بخش اعظم آن به زبان عربى كه زبان علمى مشترك همهء مسلمانان بوده است تدوين گرديده و امروز از مواريث مشترك همهء مسلمانان به‌شمار مىرود . ملّتهائى كه در طول تاريخ در حوزهء اسلام درآمده‌اند و امروز جامعهء اسلامى را تشكيل مىدهند در يك زمان به اين دين درنيامده‌اند ، و همه هم در يك درجه از تمدن و فرهنگ نبوده‌اند . برخى از اين ملّتها خيلى زود به اين جامعه پيوسته و در تكوين فرهنگ آن شركت مؤثر داشته‌اند ، و برخى از آنها خيلى دير و در دورانى كه جامعه و فرهنگ اسلامى مراحلى از تكامل را پيموده بود آن را دريافته‌اند . برخى را تمدن و فرهنگى بوده است كه به آنها آن توانائى را مىداده تا هم بر ميراث فرهنگى جهان اسلام بيفزايند و هم در گسترش اسلام و فرهنگ اسلامى به جاهاى ديگر سهمى برعهده گيرند ، و برخى ديگر چنين نبوده‌اند . مراحلى هم كه اين فرهنگ در دوره‌هاى تاريخى خود گذرانده يك‌دست و